«سرمایه کار مرده‌ای است که خون‌آشام‌وار تنها با مکیدن کار زنده می‌تواند به حیاتش ادامه دهد». شاید هیچ جمله‌ای به اندازهٔ این عبارت مارکس نتواند جهان وهم‌آلود و در عین حال به ‌غایت واقعیِ هیولاهای مدرن را توضیح دهد، جهانی که هراس در آن دیگر صرفاً احساسی فردی یا واکنشی به ناشناخته‌ها نیست، بلکه از دل تاریخ پدیدار می‌شود. از دل کارخانه‌های انقلاب صنعتی، شهرهای مه‌آلود، بدن‌های فرسوده و میل‌های سرکوب‌شده موجوداتی سر برمی‌آورند که ظاهراً به قلمرو خیال تعلق دارند، اما بیش از هر چیز،

حاکمیت بر مستعمرات به ضربِ باتوم پلیس، شکنجه، چوبه‌های دار و دیوارهای بلند زندان تثبیت شد. رویکرد به مجازات به مثابهٔ هستهٔ مرکزی حاکمیت استعماری، بنیان مقالهٔ «مجازات برای حکمرانی: سامان کیفری استعماری و ناکجاآبادهای شهری» است که به قلم لوئیک واکان، استاد جامعه‌شناسی دانشگاه برکلی و شاگرد برجستهٔ پیر بوردیو، در شمارهٔ ۱۵۲ نشریهٔ New Left Review (۲۰۲۵) به چاپ رسیده است. واکان در این متن استدلال می‌کند که سامان کیفری، یعنی مثلثِ پلیس، دادگاه و زندان، برخلاف ادعاهای رسمی که خود را ابزار برقراری نظم می‌دانند، در واقع ماشینِ اصلی حکمرانی استعماری برای مطیع‌سازی بومیان

اتین بالیبار فیلسوف نام‌آشنای فرانسوی و استاد ممتاز رشته‌های زبان و ادبیات تطبیقی در دانشگاه کالیفرنیاست و در متن پیش‌رو تلاشی دارد برای بازاندیشی در نسبت خشونت و سیاست از منظر مفهوم «مدنیت». این مقاله در سال ۲۰۰۹ منتشر شده و بالیبار با ارجاع به سنت‌های فلسفی گوناگون و آرای مختلف از اسپینوزا گرفته تا فوکو، دریدا، آرنت و وبر، تحلیلی چندلایه و عمیق از مفاهیمی چون خشونت افراطی، مدنیت، شهروندی و حقوق بشر ارائه می‌دهد و البته در صدد بسط استدلال‌های پیشین خود در باب همین مباحث است. بالیبار ابتدا با پدیدارشناسی خشونت

«بدون وجود بورژوازی، دموکراسی نیز در کار نخواهد بود»: این گفتهٔ مشهور نزد بسیاری متفکران قاعده‌ای پذیرفته است، نویسندگانی هم‌چون ولی نصر آن را به ایران نیز تعمیم داده‌اند و بر همین اساس، از ضرورت خصوصی‌سازی و رشد بخش خصوصی سرمایه‌دار در ایران به عنوان پیش‌شرط گذار به دموکراسی سخن گفته‌اند. پیمان جعفری، پژوهشگر تاریخ معاصر و اقتصاد سیاسی ایران و استاد دانشگاه آمستردام در هلند در این مقاله استدلال می‌کند که بورژوازی خصوصی در ایران نیرویی ذاتاً دموکراتیک نیست، بلکه موقعیتی مبهم و دوپهلو نسبت به دولت دارد. از سویی منفعت

در روزگاری که کار غیرمزدی، کار موقتی، بی‌ثبات و ناپایدار نه استثناء، که هستهٔ تجربهٔ زیستهٔ طبقات فرودست جوامع پیرامونی است، در ایامی که ناامنی شغلی و بیکاری مقدم بر اشتغال و اقتصاد غیررسمی فراگیرتر از اقتصاد رسمی است، شاید نظریه‌ای انتقادی در باب سرمایه‌داری نباید از انباشت سرمایه، که از انباشت نیروی کار آغاز شود؛ چرا که به تعبیر مارکس انباشت سرمایه همان تکثیر پرولتاریاست. مایکل دنینگ، مورخ و محقق فرهنگی مارکسیست در این متن استدلال می‌کند که باید از کار مزدی تمرکززدایی کرد. «پرولتاریا» معادل «کارگر مزدی» نیست، بلکه دلالت بر سلب مالکیت و

«پس از آشویتس شعر سرودن بربریت است». این جملهٔ آدورنو به معنای امتناع از سخن گفتن پس از فاجعه نیست، بلکه آن شعری که واقعیت فاجعه را انکار کند و رنج را به زیبایی تقلیل دهد، بربریت است. تمدنی که وعدهٔ رهایی می‌داد، با ابزارهایش به ویرانی انجامید. چطور باید در میانهٔ این بربریت به زبان و اندیشه وفادار بمانیم، بی‌آن‌که به ورطهٔ نومیدی بغلتیم؟ به نظر آدورنو و هورکهایمر در دیالکتیک روشنگری، حتی در ظلمانی‌ترین لحظات شکست تمدن نیز می‌توان در پی راهی بود تا روشنگری و عقلانیت به خدمت رهایی‌بخشی درآیند و

آرژانتین به رغم دوری جغرافیایی از ایران شباهت‌ها و درس‌هایی برای ما دارد. آن‌چه امروز در آرژانتین می‌گذرد، یعنی ظهور پدیده‌ای به نام خاویر میلی و رسیدنش از جایگاه چهره‌ای عجیب‌وغریب در برنامه‌های تلویزیونی تا ریاست جمهوری، فراتر از یک تغییر سیاسی ساده، آزمایشگاهی زنده برای تندروترین ایده‌های اقتصادی قرن بیست و یکم است و توجه به این پدیده برای شناخت «راست افراطی» جدید ضروری است؛ چرا که باید از کلیشه‌های پوپولیسم و هشدار فاشیسم فراتر رفت و دید چطور پروژهٔ راست رادیکال نه از دل قدرت نئولیبرالیسم، بلکه

ماریا تودورُوا، تاریخ‌نگار برجستهٔ بلغاری است که به نقد نگاه شرق‌شناسانه به تاریخ‌نگاری اروپای شرقی و منطقهٔ بالکان شهرت دارد. مقالهٔ پیش‌رو یکی از مداخلات مهم او در بحث مدرنیته، عقب‌ماندگی و ملی‌گرایی است که نشان می‌دهد چگونه زمانمندی‌های مدرن، شرق اروپا و جهان‌های دیگر را در جایگاه همیشگی «تاخیر» و «عقب‌ماندگی» حبس می‌کنند. نویسنده با نقد ادبیات عظیم درباره دیر رسیدن و عقب‌ماندگی، نشان می‌دهد که چگونه هم علوم اجتماعی غربی و هم خودِ گفتمان‌های بومی، نوعی فاصلهٔ زمانی میان «غرب» و «سایرین» می‌

۱۲ خرداد ۱۳۴۶، در جریان دیدار رسمی شاه از برلین غربی، تظاهرات گستردهٔ دانشجویان ایرانی و تعداد کثیری‌ از آلمانی‌ها در اعتراض به نقض حقوق بشر در ایران منجر به درگیری بین تظاهرات‌کنندگان و پلیس آلمان و البته همدستانشان از پلیس مخفی ایران شد. پلیس وحشیانه به آن‌ها حمله کرد و در نتیجهٔ شلیک گلوله‌ای، بِنو اونه‌زورگ، دانشجوی آلمانی کشته شد. این سرکوب وحشیانهٔ تظاهراتی مسالمت‌آمیز، نقطهٔ عطفی در تاریخ کنشگری سیاسی در آلمان غربی شد که بذرهای اعتراضات ۱۹۶۸ در این کشور را کاشت و نسلی از جوانان و دانشجویان و روزنامه‌نگاران رادیکال علیه

از دههٔ ۱۹۷۰ تا دههٔ ۱۹۹۰ بحث‌های بی‌شماری دربارهٔ افول قدرت دولت‌های ملی در مواجهه با بین‌المللی شدن و بعداً، جهانی‌شدن در جریان بود و بحران اقتصادی جهانی سال ۲۰۰۸ دوباره این بحث‌ها را به عرصهٔ جریان اصلی بازگرداند. باب جسوپ، از نظریه‌پردازان برجستهٔ بریتانیایی و مارکسیست نظریهٔ «دولت»، در این متن ما را فرامی‌خواند تا بازگشتی به برخی اصول اولیهٔ ماتریالیسم تاریخی داشته باشیم. او با بازگشت به مارکس و انگلس، در صدد بررسی تاثیر نئولیبرالیسم بر رابطهٔ میان بازار جهانی و دولت است. «دستاورد» اصلی نئولیبرالیسم به نظر جسوپ کاهش محدودیت‌ها برای

این مقاله مطالعه‌ایست دربارهٔ روند تطور کتابفروشی‌ها و تجارت نشر در تهران در نیمهٔ نخست قرن بیستم میلادی. افشین مرعشی در این مقاله که در سال ۲۰۱۵ در نشریهٔ IJMES منتشر شده، می‌گوید که پیدایی و تحول کتابفروشی‌های تهران چطور گروه‌های کتابخوان جدیدی شکل دادند که سیاست توده‌ای دوران پهلوی دوم متاثر از آنان بود. بخش اول مقاله، تغییرات تکنولوژیکی را بررسی می‌کند که تجاری‌سازی متون را میسر ساختند و سپس به تفصیل به تاریخ نخستین کارآفرینان صنعت نشر در بازار تهران می‌پردازد. دوم، گسترش تجارت کتاب از دههٔ ۲۰ تا ۴۰ میلادی را

امروزه شاید بدیهی باشد که بشنویم: «ما در عصر زوال اجتماعی و اخلاقی زندگی می کنیم». اما منظور از زوال چیست؟ کتاب «زوال» (۲۰۲۱) ویراستهٔ غسان حاج، مجموعه‌ مقالاتی است با محوریت زوال، هم در مقام فرآیندی مادی و هم تجربه‌ای نمادین در سطح جهان. نویسندگان مقالات کتاب به نمودهای گوناگون زوال می نگرند: زوال زیستی، فیزیکی، سازمانی، اخلاقی، سیاسی، شخصی و اجتماعی. «زوال» در این کتاب بیانگر یک وضعیت یا استعاره نیست، بلکه موضوعی تحلیلی است که پرسش‌هایی بنیادین دربارهٔ زمانمندی، کار حفاظت، حکمرانی، نظم اخلاقی و عاملیت را پیش می‌کشد. نمونه‌ای بارز از این نگاه

شاید امروز مهم‌ترین اضطراب اجتماعی ما، اضطرابی زیست‌محیطی باشد. کشور در خشکسالی است، دریاچه‌‌ها خشک می‌شوند، باران نمی‌بارد، هوای شهرهای بزرگ غیرقابل تنفس شده و جنگل‌هایی در شمال و شمال‌غرب ایران می‌سوزند و زمین از بی‌آبی فرومی‌نشیند. بارها شنیده‌ایم که مسئول این بحران‌های زیست‌محیطی انسان‌ها هستند، کسانی که با تصاحب و استخراج بی‌رویهٔ منابع زمین چنین بحرانی را آفریده‌اند. اما نانسی فریزر، نظریه‌پرداز انتقادی و مارکسیستی، در این مقاله که در سال ۲۰۲۲ در نشریهٔ «New Left Review» منتشر‌ شده، می‌گوید انداختن بار

کارگران برای دستیابی به قدرت محتاج سازمان‌یابی‌اند، در حالی که حقوق مالکیت به سرمایه‌دار امکان می‌دهد تا قدرت را فردی اعمال کند. همین عدم‌تقارن بنیادین است که به تعبیر کلاوس اوفه، جامعه‌شناس آلمانی، زنجیره‌ای از موانع خلق می‌کند تا کنش جمعی طبقهٔ کارگر بی‌نهایت دشوار شود. نشریهٔ «ژاکوبن» در بزرگداشت یاد کلاوس اوفه که اخیراً درگذشت، خلاصه‌ای از کلیدی‌ترین نکات مقاله‌ای مهم از او را منتشر کرده است. مقالهٔ «دو منطق کنش جمعی: یادداشت‌هایی نظری در باب طبقهٔ اجتماعی و شکل سازمانی» در سال ۱۹۸۲ منتشر شده و

سودان این روزها فاجعه‌بارترین روزهای تاریخ خود را می‌گذراند، جنگ داخلی میان نیروهای مسلح این کشور و نیروهای‌ شبه‌نظامی پشتیبانی سریع در آوریل ۲۰۲۳ آغاز شد و تاکنون ۱۲ میلیون نفر را آواره کرده و بیش از ۴۰ هزار نفر کشته شده‌اند و بحرانی انسانی در سودان شکل گرفته است. در هفته‌های گذشته بیش از ۲۵۰۰ غیرنظامی فقط در شهر الفاشر، پایتخت ولایت دارفور شمالی اعدام شده‌اند، آخرین دژ نیروهای مسلح در برابر نیروهای شبه‌نظامی که پنجم آبان‌ماه، پس از ۱۸ ماه محاصره سقوط کرد و باعث شد در عمل کنترل کل دارفور به دست شبه‌نظامیان

آیا ما رعیت‌های بی‌مزد اقتصاد دیجیتالی هستیم و بار خلق ارزش اضافی در این اقتصاد بر دوش ماست؟ آیا تکنوفئودالیسم جای سرمایه‌داری را گرفته و شیوهٔ تولید جدیدی بر جهان حاکم شده؟ نیک سرنیچک محقق مارکسیست در زمینهٔ اقتصاد دیجیتال است که کتاب «سرمایه‌داری پلتفرمی» او به فارسی نیز ترجمه شده و در آن کتاب به فعالیت‌های شرکت‌های بزرگ تکنولوژی مثل گوگل، فیس‌بوک، مایکروسافت، آمازون و ... پرداخته، یعنی مدل‌های کسب‌وکاری که شالودهٔ سخت‌‌افزاری یا نرم‌افزازی (یا همان پلتفرم) برای سایر کنشگران اقتصادی در کسب‌وکارشان فراهم می‌کنند. سرنیچک

عمر الديوەچی [دواچی] پزشک و انسان‌شناس عراقی است که در تقاطع انسان‌شناسی، تاریخ و میکروبیولوژی به تاریخ جنگ، اشغال و مداخلهٔ نظامی در عراق و خاورمیانه می‌نگرد. «باکتری عراقی» صرفاً نامی برای عاملی بیماری‌زا نیست، بلکه لقبی است که با وجود بار نژادگرایانه‌اش، آرشیوی زنده از اثرات جنگ و مداخلهٔ نظامی بر زخم‌ها، بدن‌ها و محیط‌زیست مردم عراق به دست می‌دهد. دیوه‌چی می‌خواهد نشان بدهد که چطور می‌توان با مطالعهٔ ژنتیک باکتری‌هایی مثل باکتری عراقی، نشان داد دگرگونی‌های زیست‌بوم انسان پیوندی تنگاتنگ با رخدادهای تاریخی

چرا برخی ایرانی‌ها و به‌خصوص ایرانیانی که نوستالژی دوران پهلوی را در سر دارند، طرفدار اسرائیلند؟ ورای طرفداری، چطور انسان‌هایی می‌توانند برای تصاویر رنج انسان‌هایی دیگر هلهله کنند و هورا بکشند و در اوج حضیض اخلاقی، از کشور دیگری بخواهند تا کشور خودشان را بمباران کند؟ رضا ضیاء‌ابراهیمی در این متن که در ۳۱ شهریور امسال در وبسایت «جدلیه» منتشر شده است، می‌خواهد توضیحی بیش از استدلال متعارف و معمولی بیابد که بسیاری و حتی خود طرفداران اسرائیل تکرار می‌کنند: «سیاست مخالفت»، این‌که فلسطین آرمان جمهوری اسلامی است و طرفداری اپوزیسیون جمهوری

اغلب وقتی به نفت فکر می‌کنیم، آن را منبع تامین انرژی یا سوخت در نظر می‌گیریم، اما وجه دیگری از نفت آن‌قدر در تاروپود زندگی ما تنیده شده که گویی از دیدنش ناتوانیم. پلاستیک‌ها و فرآورده‌های مصنوعی چنان زندگی ما را متحول کرده‌اند که فراموش کرده‌ایم روزگاری تمام خصلت‌کاربردی این مواد از طبیعت تامین می‌شد؛ ارزش استفادهٔ چوپ، پارچه، لاستیک طبیعی، کودهای طبیعی و امثالهم حالا همه با پلاستیک‌ها و مواد مصنوعی با پایهٔ نفتی برآورده می‌شوند. آدام هنیه، محقق اقتصاد سیاسی و مطالعات توسعه در «امپراطوری پتروشیمی» به

«این مقاله حاصل دعوتی است به شرح مقدمات نظری شاخص «تحلیل سیستم‌های جهانی» به طور خلاصه. گمان می‌کنم روشن‌ترین متنی است که دربارهٔ این موضوع نوشته‌ام و توضیح می‌دهد چرا من تحلیل سیستم‌های جهانی را «نگرش» می‌دانم و نه «نظریه» و چرا در اصل دربارهٔ موضوعی است که بعداً در کتاب دیگری «علوم‌ اجتماعی نیندیشیدنی» قرن نوزدهم نامیدم». مقدمه‌ای که امانوئل والرشتاین، جامعه‌شناس معروف تاریخی و مبدع مدل «تحلیل سیستم‌های جهانی» بر آن نوشته است، خود گویای اهمیت متن پیش‌روست؛ متنی که فصلی از کتاب «نظریهٔ اجتماعی امروز» (۱۹۸۷) ویراستهٔ

کتاب «بازارهای سلب مالکیت: سمن‌ها، توسعهٔ اقتصادی و دولت در قاهره»، نخستین اثر جولیا الیاچر، انسان‌شناس برجسته و دانشیار دانشگاه کالیفرنیا در ارواین و دانشگاه پرینستون است. این اثر طی دو سال پژوهش میدانی گسترده در قاهره، تبیینی نوآورانه از سازوکارهای بازار ارائه می‌دهد. الیاچر در این تحقیق با طیفی متنوع از کنشگران (از بانکداران، وام‌گیرندگان، و کارمندان دولت گرفته تا صاحبان کارگاه‌های تولیدی و همسران و خواهران آنان، کودکان کار و کارکنان سازمان‌های مردم‌نهاد) مصاحبه و کار میدانی انجام داده و از گذر تجربهٔ آنان نشان می‌دهد که اقتصاد غیررسمی، شبکه‌

«کودتای شیلی» مقاله‌ای کلاسیک در تحلیل تجربهٔ شیلی از «گذار مسالمت‌آمیز به سوسیالیسم» و شکست دولت ائتلاف «اتحاد مردمی» آلنده است، ایده‌ای بسیار مناقشه‌برانگیز میان مارکسیست‌ها حتی پیش از کودتا. اما مسالهٔ میلیبند سوال قدیمی «اصلاحات یا انقلاب» نیست، بلکه می‌خواهد با مطالعهٔ نیروهای واقعی در این تجربه به این سوال پاسخ دهد که آیا سیاست‌هایی که آلنده در پیش گرفت، می‌توانستند جز این تراژدی نتیجهٔ دیگری به بار بیاورند؟ میلیبند این مقاله را فقط چند هفته پس از کودتا در اکتبر ۱۹۷۳ در نشریهٔ «The Socialist Register» منتشر کرد و بنابراین طبعاً

سرزمین‌های مغلوب خاورمیانهٔ امروز است از دیدِ طارق علیِ تاریخ‌‌نگار، نویسنده و فعال سیاسی چپ‌گرای بریتانیایی‌پاکستانی. طارق علی که دانشی درخشان در تحلیل امپریالیسم، استعمار و روابط بین‌الملل خصوصاً در رابطه با جهان عرب و سیاست خارجی آمریکا دارد، تحلیلی انتقادی، اما موجز از چندین بازیگر منطقهٔ خاورمیانه و شمال آفریقا می‌دهد. اگرچه متن طارق پیش از حملهٔ اسرائیل به ایران نوشته شده است (و در خاورمیانه هیچ متنی به‌روز باقی نمی‌ماند)، اما شرح کوتاه او بر دیگر کشورها، از عربستان سعودی گرفته تا لیبی و سوریه و مصر و فلسطین چشم‌