کاوه احسانی، پژوهشگر تاریخ اجتماعی نفت و اقتصاد سیاسی ایران و دانشیار مطالعات بین‌المللی دانشگاه دی‌پاول در شیکاگو، در پژوهش‌هایش به پیوند میان منابع طبیعی، مالکیت، دگرگونی‌های فضایی و قدرت می‌پردازد. مقاله‌ای که خواهید خواند در آوریل ۲۰۱۷ در بخش «Against the Day» نشریهٔ The South Atlantic Quarterly منتشرشده توسط انتشارات دانشگاه دوک، به چاپ رسیده است. احسانی در این جستار، با کنار هم گذاشتن سه مقطع از تاریخ خط لوله در ایران نشان می‌دهد که زیرساخت‌های ظاهراً مشابه چگونه می‌توانند حامل سیاست‌هایی کاملاً متفاوت باشند. نخستین مقطع، احداث خط لولهٔ

کتاب «سلطنت‌های استخراج‌گر: شیخ‌نشین‌های خلیج و نظام غذایی جهانی» (۲۰۲۶) نوشتهٔ کریستین هندرسون، پژوهشگر اقتصاد سیاسی انتقادی و مدرس مطالعات خاورمیانه در دانشگاه لیدن، مداخله‌ای نظری و تجربی در بازخوانی موقعیت کشورهای عرب حاشیهٔ خلیج فارس در سرمایه‌داری متأخر است. هندرسون در امتداد سنت اقتصاد سیاسی انتقادی منطقه و چهره‌هایی چون آدام هنیه، از تقلیل‌‌گرایی مسلط در مطالعات خاورمیانه فاصله می‌گیرد؛ از دیدگاهی که جوامع خلیج فارس را صرفاً «دولت‌های رانتی» ایستا، جداافتاده از روندهای جهانی و نشسته‌بر سر چاه نفت می‌انگارد که گویا ساختاری ماقبل‌سرمایه‌دارانه یا

اسناد محرمانه‌ای که در سال ۲۰۲۲ از طبقه‌بندی محرمانه خارج شده‌اند، نشان می‌دهند بریتانیا چگونه در دوران جنگ سرد محرک تنش، خشونت و هرج‌ومرج در آفریقا، خاورمیانه و آسیا بوده است. جیسون بِرک، نویسندهٔ این مقاله از کارزارهای «تبلیغات سیاه» بریتانیا نوشته است که «دپارتمان تحقیقات اطلاعاتی» وزارت خارجه اجرا می‌کرده‌ و از طریق اطلاعات جعلی، سازمان‌های ساختگی و اسناد قلابی سعی در برآوردن منافع بریتانیا در جنگ سرد داشته‌اند. مقاله به نقش فعال بریتانیا در برانگیختن منازعات ایدئولوژیک در جنوب جهانی اشاره دارد، منازعاتی که در نمونه‌هایی چون اندونزی به

گاهی یک سند غیرعادی می‌تواند بیش از انبوه اسناد متعارف تاریخ را از نو بنویسد. سخنرانی کارلو گینزبورگ دربارهٔ جادوگران و شمن‌ها از همین امکان آغاز می‌شود: از مواجهه با پرونده‌ای ظاهراً نامعمول در آرشیو ونیز که مسیر پژوهش او را از محاکم تفتیش عقاید در شمال‌شرقی ایتالیا تا گسترهٔ فرهنگی اوراسیا بسط داد. کارلو گینزبورگ که در ۱۷ ژوئن امسال درگذشت، کارآگاهی بود که می‌توانست روایتی از همین اسناد به ظاهر نابهنجار بیرون بکشد، گینزبورگ قصه‌گویی بود که می‌توانست از دل جزئیاتی حاشیه‌ای، باورهای کلان را به چالش بکشد. سخنرانی جادوگران

امروزه ثروت‌های خارق‌العاده‌ای در جهان می‌بینیم که به نظرمان می‌رسد انگاراز باد هوا پدید آمده‌اند. اما در واقع سرمایه‌داری معاصر بدل به ماشین زمانی شده که صورت‌حساب گزاف این ثروت‌ها را به نسل بعدی تحویل خواهد داد. ما در میانهٔ دو حقیقت هولناک اما به ‌ظاهر نامرتبط زندگی می‌کنیم: از سویی جهش سرسام‌آور ارزش غول‌های تکنولوژی و بازارهای مالی که ظاهراً از پیشرفت‌های فنی نبوغ‌آمیز خبر می‌دهند و از سوی دیگر، شتاب توقف‌ناپذیر فروپاشی اقلیمی، نابودی زیستگاه‌ها و کوهی از بدهی‌های فلج‌

توجه این روزها خود به کمیاب‌ترین کالای بازار بدل شده است: چیزی که پلتفرم‌ها، تبلیغات، خدمات پخش آنلاین و اکنون، هوش مصنوعی بر سر تصاحبش رقابت می‌کنند. اما الی زارتسکی در جستار «اشکال توجه» نشان می‌دهد که این مسأله یکی از مسائل دیرپای مدرنیته است؛ مسأله‌ای که والتر بنیامین بسیار پیش از عصر الگوریتم‌ها، در پیوند با فن‌آوری، فرهنگ توده‌ای و سرمایه‌داری صورت‌بندی کرده بود. زارتسکی، مورخ و نظریه‌پرداز اجتماعی آمریکایی و استاد تاریخ در مدرسهٔ نوین پژوهش‌های اجتماعی نیویورک، در نوشته‌هایش میان تاریخ اجتماعی، روانکاوی، مارکسیسم

ادوارد سعید در واپسین بند زندگی‌نامهٔ خودنگاشته‌اش در بی‌جایی می‌نویسد: «من گه‌گاه خود را همچون مجموعه‌ای از جریانات سیال می‌بینم. چنین چیزی را بر تصورِ خودی متصلب... ترجیح می‌دهم. این جریانات در بهترین حالت به هیچ‌ آشتی‌جویی و سازگاری نیاز ندارند. شاید بی‌جا و نابجا باشند، اما لااقل همواره در حرکتند...شکلی از آزادی‌اند. دست‌کم مایلم این‌طور تصور کنم، حتی اگر نتوانم خود را مجاب کنم که واقعاً چنین است». تبعید برای سعید نه اتفاقی جغرافیایی و نه دستمایه‌ای برای نوستالژی رمانتیک، بلکه رادیکال‌ترین موقعیت

در سال‌های اخیر و هم‌زمان با تشدید منازعات ژئوپلیتیک، جنگ در اوکراین و خاورمیانه و تشدید تنش‌ها حول ایران و زمزمه‌های قدرت‌گیری بلوک‌های نوظهوری نظیر بریکس، پیش‌بینی‌ها پیرامون پایان عصر دلار و فروپاشی محتوم هژمونی آمریکا به یکی از ترجیع‌بندهای رایج در تحلیل‌های ژورنالیستی و سیاسی بدل شده است. اما اگر واقعیت ساختاری اقتصاد سیاسی جهانی چیزی یکسره متفاوت باشد چه؟ اگر سلطهٔ امپریالیستی نه‌تنها فرونپاشیده باشد، بلکه در پسِ بحران‌ها به اشکالی عریان‌تر، انضباطی‌تر و قهری‌تر از مجرای ترازنامه‌ها و مسیرهای مالی بازآرایی

در جهانی که قدرت‌های بزرگ بیش از همیشه از تحریم، محاصرهٔ اقتصادی و کنترل شبکه‌های جهانی به‌ عنوان ابزار اعمال قدرت استفاده می‌کنند، پرسش این است که این اشکال جدید سلطه چگونه کار می‌کنند و چه تناقض‌هایی در دل خود دارند؟ اسکندر صادقی بروجردی در متن پیش‌رو که اخیراً در وب‌سایت Phenomenal World منتشر شده است، می‌کوشد جنگ اخیر آمریکا و اسرائیل علیه ایران را نه صرفاً یک رویارویی نظامی، بلکه در چارچوب بازآرایی قدرت امپریالیستی در غرب آسیا تحلیل کند. او در این متن نشان می‌دهد که چگونه قدرت امپریالیستی

«وقتی همه ‌چیز امروزه سیاسی است، چرا هیچ‌ چیز تغییر نمی‌کند؟» شاید این پرسشی باشد که در سال‌های اخیر، از خیابان‌های معترض گرفته تا شبکه‌های اجتماعی، از انتخابات تا جنگ‌ها، بارها و بارها پیش روی ما قرار گرفته است. چگونه می‌توان جهانی را توضیح داد که در آن سیاست همه‌جا حاضر است، اما احزاب و اتحادیه‌ها و دیگر نهادهای جمعی بیش از هر زمان دیگری فرسوده و ناتوان به نظر می‌رسند؟ آنتون یگر، پژوهشگر علوم سیاسی بلژیکی اخیراً مفهوم جدیدی را به ادبیات جامعه‌شناسی سیاسی افزوده است: ”هایپرپلتیک“ یا ”بیش‌

سرمایه‌داری معاصر دیگر تنها به کارخانه‌ها و بازارهای سنتی محدود نیست؛ این نظام اکنون در مقام یک کنشگر سیاسیِ مستقیم راهش را به درون خصوصی‌ترین ابعاد زندگی، جغرافیاها و زیرساخت‌های قدرت باز کرده است تا از هر جزیی از حیات بشر، از دانه‌های سویا در آمریکای لاتین و کلان‌داده‌ها گرفته تا جریان‌های نفت، گاز، تحریم‌ها و نیروی کار در خاورمیانه، ارزش استخراج کند. نظام انباشت امروز بیش از آن‌که به ساختارهای پایدار قلمرویی متکی باشد، از طریق ابزارهای انتزاعیِ مالی و شبکه‌های پیشرفتهٔ لجستیکی، فضا و جوامع را بر

در جنوب لبنان، زیر آوارها و در میان روستاهایی که بارها و بارها ویران و دوباره ساخته شده‌اند، تاریخ همچنان با فلسطین و مقاومت گره خورده است؛ هر جنگ در این منطقه نه رویدادی تازه، بلکه پژواکی از تاریخ طولانیِ استعمار، اشغال، جنگ و مقاومت است. مقاله‌ای که پیش رو دارید نیز از همین نقطه آغاز می‌کند: جنگ امروز لبنان را نمی‌توان جدا از تاریخ یک‌صد سالهٔ شکل‌گیری این کشور، مسالهٔ فلسطین، مداخلات قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی و پیدایش جنبش‌های مقاومت فهمید. از این منظر، خشونت اسرائیل نه رخدادی استثنایی، بلکه

در جهانی که بی‌ثباتی دیگر استثنا نیست، بلکه به قاعده‌ای عمومی بدل شده است، کتاب «سرمایه‌داری در آستانهٔ پرتگاه» دقیقاً همان‌ جایی را نشانه می‌گیرد که بسیاری از نقدهای رایج از آن عبور می‌کنند: تجربهٔ زیستهٔ بی‌ثباتی و ناامنی فراگیر در دل سرمایه‌داری معاصر، تجربه‌ای که دیگر منحصر به فرودستان و فقرا نیست، بلکه اقشار متخصص و تحصیلکرده نیز با آن مواجهند. آلبنا آزمانووا نظریه‌پرداز سیاسی بلغاری‌تبار و استاد نظریهٔ سیاسی و اجتماعی در این کتاب به سرنوشت سرمایه‌داری پس از بحران مالی سال ۲۰۰۷-۲۰۰۸ می‌پردازد. پرسش اصلی

فاشیسم در سال‌های اخیر بار دیگر به یکی از مفاهیم مناقشه‌برانگیز در زبان سیاسی ما تبدیل شده است. از یک سو، این اصطلاح چنان فراگیر به کار می‌رود که گاه به برچسبی برای هر شکل از اقتدارگرایی و سرکوب فروکاسته می‌شود؛ از سوی دیگر، اصرار بر این‌که فاشیسم صرفاً پدیده‌ای متعلق به اروپای میان دو جنگ جهانی بوده است، بسیاری از اشکال نوین خشونت سیاسی را از میدان دید ما خارج می‌کند. در چنین وضعیتی، پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا می‌توان دولت یا جنبشی معاصر را دقیقاً با آلمان

در سال‌های پس از خیزش‌های عربی ۲۰۱۱، بخش بزرگی از پژوهش‌های دانشگاهی این رویدادها را با زبان «شکست»، «گذار ناکام به دموکراسی» یا «استثناگرایی خاورمیانه» توضیح داده‌اند. اما اگر مساله را از زاویه‌ای دیگر ببینیم چه؟ اگر پرسش اصلی نه این باشد که چرا انقلاب‌ها شکست خوردند، بلکه این باشد که چگونه ضدانقلاب‌ها پیروز شدند؟ متن پیش‌رو تلاشی است برای پاسخ دادن به همین پرسش. متن ترجمهٔ فصل دوم کتاب «عصر ضدانقلاب: دولت‌ها و انقلاب‌ها در خاورمیانه» (۲۰۲۲) نوشتهٔ جیمی آلینسون، جامعه‌شناس سیاسی و استادیار روابط بین‌الملل در دانشگاه ادینبرو

«سرمایه کار مرده‌ای است که خون‌آشام‌وار تنها با مکیدن کار زنده می‌تواند به حیاتش ادامه دهد». شاید هیچ جمله‌ای به اندازهٔ این عبارت مارکس نتواند جهان وهم‌آلود و در عین حال به ‌غایت واقعیِ هیولاهای مدرن را توضیح دهد، جهانی که هراس در آن دیگر صرفاً احساسی فردی یا واکنشی به ناشناخته‌ها نیست، بلکه از دل تاریخ پدیدار می‌شود. از دل کارخانه‌های انقلاب صنعتی، شهرهای مه‌آلود، بدن‌های فرسوده و میل‌های سرکوب‌شده موجوداتی سر برمی‌آورند که ظاهراً به قلمرو خیال تعلق دارند، اما بیش از هر چیز،

حاکمیت بر مستعمرات به ضربِ باتوم پلیس، شکنجه، چوبه‌های دار و دیوارهای بلند زندان تثبیت شد. رویکرد به مجازات به مثابهٔ هستهٔ مرکزی حاکمیت استعماری، بنیان مقالهٔ «مجازات برای حکمرانی: سامان کیفری استعماری و ناکجاآبادهای شهری» است که به قلم لوئیک وَکان، استاد جامعه‌شناسی دانشگاه برکلی و شاگرد برجستهٔ پیر بوردیو، در شمارهٔ ۱۵۲ نشریهٔ New Left Review (۲۰۲۵) به چاپ رسیده است. وَکان در این متن استدلال می‌کند که سامان کیفری، یعنی مثلثِ پلیس، دادگاه و زندان، برخلاف ادعاهای رسمی که خود را ابزار برقراری نظم می‌دانند، در واقع ماشینِ اصلی حکمرانی استعماری برای مطیع‌

اتین بالیبار فیلسوف نام‌آشنای فرانسوی و استاد ممتاز رشته‌های زبان و ادبیات تطبیقی در دانشگاه کالیفرنیاست و در متن پیش‌رو تلاشی دارد برای بازاندیشی در نسبت خشونت و سیاست از منظر مفهوم «مدنیت». این مقاله در سال ۲۰۰۹ منتشر شده و بالیبار با ارجاع به سنت‌های فلسفی گوناگون و آرای مختلف از اسپینوزا گرفته تا فوکو، دریدا، آرنت و وبر، تحلیلی چندلایه و عمیق از مفاهیمی چون خشونت افراطی، مدنیت، شهروندی و حقوق بشر ارائه می‌دهد و البته در صدد بسط استدلال‌های پیشین خود در باب همین مباحث است. بالیبار ابتدا با پدیدارشناسی خشونت

«بدون وجود بورژوازی، دموکراسی نیز در کار نخواهد بود»: این گفتهٔ مشهور نزد بسیاری متفکران قاعده‌ای پذیرفته است، نویسندگانی هم‌چون ولی نصر آن را به ایران نیز تعمیم داده‌اند و بر همین اساس، از ضرورت خصوصی‌سازی و رشد بخش خصوصی سرمایه‌دار در ایران به عنوان پیش‌شرط گذار به دموکراسی سخن گفته‌اند. پیمان جعفری، پژوهشگر تاریخ معاصر و اقتصاد سیاسی ایران و استاد دانشگاه آمستردام در هلند در این مقاله استدلال می‌کند که بورژوازی خصوصی در ایران نیرویی ذاتاً دموکراتیک نیست، بلکه موقعیتی مبهم و دوپهلو نسبت به دولت دارد. از سویی منفعت

در روزگاری که کار غیرمزدی، کار موقتی، بی‌ثبات و ناپایدار نه استثناء، که هستهٔ تجربهٔ زیستهٔ طبقات فرودست جوامع پیرامونی است، در ایامی که ناامنی شغلی و بیکاری مقدم بر اشتغال و اقتصاد غیررسمی فراگیرتر از اقتصاد رسمی است، شاید نظریه‌ای انتقادی در باب سرمایه‌داری نباید از انباشت سرمایه، که از انباشت نیروی کار آغاز شود؛ چرا که به تعبیر مارکس انباشت سرمایه همان تکثیر پرولتاریاست. مایکل دنینگ، مورخ و محقق فرهنگی مارکسیست در این متن استدلال می‌کند که باید از کار مزدی تمرکززدایی کرد. «پرولتاریا» معادل «کارگر مزدی» نیست، بلکه دلالت بر سلب مالکیت و

«پس از آشویتس شعر سرودن بربریت است». این جملهٔ آدورنو به معنای امتناع از سخن گفتن پس از فاجعه نیست، بلکه آن شعری که واقعیت فاجعه را انکار کند و رنج را به زیبایی تقلیل دهد، بربریت است. تمدنی که وعدهٔ رهایی می‌داد، با ابزارهایش به ویرانی انجامید. چطور باید در میانهٔ این بربریت به زبان و اندیشه وفادار بمانیم، بی‌آن‌که به ورطهٔ نومیدی بغلتیم؟ به نظر آدورنو و هورکهایمر در دیالکتیک روشنگری، حتی در ظلمانی‌ترین لحظات شکست تمدن نیز می‌توان در پی راهی بود تا روشنگری و عقلانیت به خدمت رهایی‌بخشی درآیند و

آرژانتین به رغم دوری جغرافیایی از ایران شباهت‌ها و درس‌هایی برای ما دارد. آن‌چه امروز در آرژانتین می‌گذرد، یعنی ظهور پدیده‌ای به نام خاویر میلی و رسیدنش از جایگاه چهره‌ای عجیب‌وغریب در برنامه‌های تلویزیونی تا ریاست جمهوری، فراتر از یک تغییر سیاسی ساده، آزمایشگاهی زنده برای تندروترین ایده‌های اقتصادی قرن بیست و یکم است و توجه به این پدیده برای شناخت «راست افراطی» جدید ضروری است؛ چرا که باید از کلیشه‌های پوپولیسم و هشدار فاشیسم فراتر رفت و دید چطور پروژهٔ راست رادیکال نه از دل قدرت نئولیبرالیسم، بلکه

ماریا تودورُوا، تاریخ‌نگار برجستهٔ بلغاری است که به نقد نگاه شرق‌شناسانه به تاریخ‌نگاری اروپای شرقی و منطقهٔ بالکان شهرت دارد. مقالهٔ پیش‌رو یکی از مداخلات مهم او در بحث مدرنیته، عقب‌ماندگی و ملی‌گرایی است که نشان می‌دهد چگونه زمانمندی‌های مدرن، شرق اروپا و جهان‌های دیگر را در جایگاه همیشگی «تاخیر» و «عقب‌ماندگی» حبس می‌کنند. نویسنده با نقد ادبیات عظیم درباره دیر رسیدن و عقب‌ماندگی، نشان می‌دهد که چگونه هم علوم اجتماعی غربی و هم خودِ گفتمان‌های بومی، نوعی فاصلهٔ زمانی میان «غرب» و «سایرین» می‌

۱۲ خرداد ۱۳۴۶، در جریان دیدار رسمی شاه از برلین غربی، تظاهرات گستردهٔ دانشجویان ایرانی و تعداد کثیری‌ از آلمانی‌ها در اعتراض به نقض حقوق بشر در ایران منجر به درگیری بین تظاهرات‌کنندگان و پلیس آلمان و البته همدستانشان از پلیس مخفی ایران شد. پلیس وحشیانه به آن‌ها حمله کرد و در نتیجهٔ شلیک گلوله‌ای، بِنو اونه‌زورگ، دانشجوی آلمانی کشته شد. این سرکوب وحشیانهٔ تظاهراتی مسالمت‌آمیز، نقطهٔ عطفی در تاریخ کنشگری سیاسی در آلمان غربی شد که بذرهای اعتراضات ۱۹۶۸ در این کشور را کاشت و نسلی از جوانان و دانشجویان و روزنامه‌نگاران رادیکال علیه